Mostrando entradas con la etiqueta Lecturas de Cine. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta Lecturas de Cine. Mostrar todas las entradas

sábado, 16 de febrero de 2013

LECTURAS DE CINE/Ficción histórica 1


CELULOIDE/Ugo Pirro 

Libertarias, 1990 





A apaixonante rodaxe de “Roma, città aperta” 


Miguel Anxo Fernández


Calquera cinéfilo que se achegue a Celuloide, remata desexando unha viaxe a Roma para pasearse polos moitos lugares que fixeron posible o mítico filme Roma, città aperta (Roberto Rossellini, 1945), e que Ugo Pirro (Salerno, 1920-Roma, 2008), converte nunha aventura fascinante. Un libro apaixonante, unha intelixente reportaxe novelada, na que o dato rigoroso aparece reforzado coa memoria propia, arredor da xénese do filme, e por engadido, do nacemento do Neorrealismo italiano, a cargo dun dos seus protagonistas de primeira liña, daquela xove aspirante a guionista, e bo coñecedor dos ambientes cinematográficos da capital italiana, ademais de testemuña de primeira man dos feitos e as circunstancias que rematarían transformando a maneira de producir e de rodar películas en adiante. Un impecable retrato da Roma de 1943 a 1945, cando aínda non chegou a dolce vita, senón todo o contrario, o dunha cidade do medo, a represión e a carestía, baixo a bota de Hitler durante a IIGM, co seu punto álxido o 24 de marzo de 1944, co fusilamento de 335 civiles nas Fosas Ardentinas, ordenada polo propio Hitler como represalia a un atentado partisano da víspera, contra a 11ª compañía do 3er batallón do Polizeiregiment Bozen, con 31 policías mortos, xunto a dous civiles.

Celuloide, publicado en Italia en 1983, é un libro modélico por canto mestura o dato histórico rigoroso, coa reconstrución ficcionada do proceso que levou a aquela rodaxe, poucas semanas despois de que os norteamericanos liberaran Roma, provocando a retirada dos invasores alemáns. Pirro foi guionista de dilatada traxectoria desde o seu debut para o filme Achtung! Banditi! (Carlos Lizzani, 1951), ata ben entrada a década dos noventa, e autor, entre outros, dos libretos para Investigación sobre un ciudadano libre de toda sospecha (Elio Petri, 1970) e El jardín de los Finzi-Contini (Vittorio de Sica, 1971), ambos recoñecidos co Oscar á mellor película de fala non inglesa. No libro, xoga a seu favor coa baza de que moitos dos persoeiros nomeados, xa non poden incomodarse pola súa pouca compracencia nos seus retratos, sempre distantes da haxiografía, como o que fai de Rossellini, sobre todo pola súa ingrata relación con Anna Magnani, madonna do cine italiano, que tamén aparece perfilada sen prexuízos, aínda que con admirada tenrura.

Outro tanto fai co actor Aldo Fabrizi (“el éxito obtenido [como actor de comedia] le hacía caprichoso, exigente, casi prepotente”). Tamén de María Michi (compañeira sentimental do guionista Sergio Amidei, en permanente e violenta discusión de parella) e do austríaco Harry Feist (bailarín de revista, gay, que encarnará ao cruel comandante Kapler). Sabemos das interminables reunións para traballar a trama no piso do guionista Amidei, a carón da embaixada española, na Praza de España. Ou dos caneos que Rossellini houbo de facer para que Amidei non soubera que un xove caricaturista de éxito, Federico Fellini estaba a refacer o seu guión ás agachadas. Tamén das dificultades para conseguir os cartos necesarios para iniciar a produción (que máis tarde tería outros investidores), logrados en parte grazas ás dotes persuasivas de Rossellini diante dunha tal condesa Polito, que conseguiu traer desde Milán a Roma, unha maleta cos tres millóns de liras necesarios, simplemente para comezar a rodaxe (“esta mujer arriesgó su vida por producir una película”). Ou do interese de Amidei por lograr que a Magnani encarnara á señora Pina, cando Rossellini prefería á estrela de moda, Clara Calamai.

Tamén as sucesivas quitas salariais de Fabrizi (comezou pedindo un millón de liras e rebaixou pouco a pouco ata as catrocentas mil, namorado como estaba do inesquecible crego don Morosini); as rodaxes nocturnas para aproveitar o restrinxido fluxo eléctrico nunha cidade que comezaba a recuperarse; o mercado negro onde lograr o negativo imprescindible; o motín popular que o verbo mitineiro de Rossellini, conseguiu aplacar cando a xente viu aos figurantes vestidos de soldados alemáns na escena da detención do home da señora Pina (Magnani); as ausencias de Rossellini para falar polo teléfono, tratando de conseguir máis cartos (chegaría a dar cheques por valor de duascentas mil liras aos técnicos e actores, cando só dispuña de cincuenta mil…), mentres Amidei rodaba algunhas tomas secundarias, en fin, un torrente de datos que fai de Celuloide una lectura amena ao tempo que un exemplar anaco da historia do cine.

Finalmente, a noite do 17 de xaneiro de 1945, comezaba a rodaxe en precario: “Había varios rollos de negativo y una cámara vieja, recién salida del escondite, donde se había salvado de requisas y saqueos. También se había contratado a Arata, un experto operador, al que se le alquilaron unos focos tan escasos que cuando se encendían todos los brutos no parecía que estaban en un plató, sino en una iglesia iluminada por el resplandor de las velas durante una misa solemne”. Conta Pirro, a complicada relación entre Arata e Rossellini, cando o primeiro quería luz branca e intensa, pero o resultado era “una luz amarillenta al rostro de Fabrizi”. O operador non entendía que Rossellini quería “una fotografía descuidada, deshecha, como se decía”. Esa fotografía remataría sendo un dos sinais identitarios do filme. Detense Pirro nunha anécdota que sería providencial para a posterior difusión da película. Foi un tal Geiger, soldado norteamericano, que, cando camiñaba borracho pola Vía Tritone, deu coa rodaxe nocturna e asistiu emocionado ao traballo do equipo, con Fellini de ocasional tradutor. Aos poucos minutos de ver rodar, berrou: “¡La compro! Lo dijo en inglés, naturalmente, con un fuerte acento neoyorquino. Sólo le comprendió Fellini”. Afirmó ser productor de Hollywood, pero resultou ser un axente de publicidade [acabaría coproducindo Paisá, o seguinte filme de Rossellini, en 1946]. Ao final, “fue quien llevó la película a América, quien la dio a conocer. (…) la compró por veinte mil dólares”.

Ugo Pirro remata o seu relato, escribindo: “Así, paisanos, comenzó la suerte del cine italiano, pero ¿quién se acuerda?”. Seguro que, de non ser polo seu libro, esta fascinante historia nunca sería recordada de xeito tan próximo [en 1996, o director Carlo Lizani rodaría o filme Celluloide a partires dun guión do propio Pirro]. Convén salientar que a edición española inclúe o moi interesante engadido dun índice cos datos básecos dos títulos mencionados, e outro cos personaxes reais, cuns datos mínimos biográficos e as páxinas nos que se mencionan. Celuloide atópase actualmente descatalogado (mesmo en Italia), pero pódese atopar en bibliotecas especializadas ou en librerías de segunda man. A cambio xa dispomos dunha boa edición de Roma, città aperta en soporte blu ray [Layons, 2011]. Paga a pena ler a Pirro e completar o festín cinéfilo co revisionado do filme.

- 0 -


El apasionante rodaje de “Roma, città aperta”

Cualquier cinéfilo que se acerque a Celuloide, acaba deseando un viaje a Roma para pasearse por los muchos lugares que han hecho posible el mítico filme Roma, città aperta (Roberto Rossellini, 1945), y que Ugo Pirro (Salerno, 1920-Roma, 2008), convierte en una aventura fascinante. Un libro apasionante, un inteligente reportaje novelado, en el que el dato riguroso aparece reforzado con la memoria propia, en torno a la génesis del filme, y por añadido, del nacimiento del Neorrealismo italiano, a cargo de uno de sus protagonistas de primera línea, entonces joven aspirante a guionista, y buen conocedor de los ambientes cinematográficos de la capital italiana, además de testigo de primera mano de los hechos y circunstancias que acabarían transformando la manera de producir y de rodar películas en adelante. Un impecable retrato da Roma de 1943 a 1945, cuando todavía no había llegado la dolce vita, sino todo lo contrario, el de una ciudad del miedo, la represión y la carestía, bajo la bota de Hitler durante la IIGM, con su punto álgido el 24 de marzo de 1944, con el fusilamiento de 335 civiles en las Fosas Ardentinas, ordenada por el propio Hitler como represalia a un atentado partisano de la víspera, contra la 11ª compañía del 3er batallón del Polizeiregiment Bozen, con 31 policías fallecidos junto a dos civiles.

Celuloide, publicado en Italia en 1983, es un libro modélico por cuanto combina el dato histórico riguroso, con la reconstrucción ficcionada del proceso que llevó a aquel rodaje, pocas semanas después de que los norteamericanos liberaran Roma y con ello la retirada de los invasores alemanes. Pirro fue guionista de dilatada trayectoria desde su debut para el filme Achtung! Banditi! (Carlos Lizzani, 1951), hasta bien entrada la década de los noventa, y autor, entre otros, de los libretos para Investigación sobre un ciudadano libre de toda sospecha (Elio Petri, 1970) y El jardín de los Finzi-Contini (Vittorio de Sica, 1971), ambos reconocidos con el Oscar a la mejor película de habla no inglesa. En el libro, juega a su favor con la baza de que muchos de los nombres propios, ya no podrán incomodarse por su poca complacencia en sus retratos, siempre distantes de la hagiografía, como el que hace de Rossellini, sobre todo por su ingrata relación con Anna Magnani, madonna del cine italiano, que también aparece perfilada sin prejuicios, aunque con admirada ternura.

Otro tanto hace con el actor Aldo Fabrizi
(“el éxito obtenido [como actor de comedia] le hacía caprichoso, exigente, casi prepotente”). También de María Michi (compañera sentimental del guionista Sergio Amidei, en permanente y violenta discusión de pareja) y del austríaco Harry Feist (bailarín de revista, gay, que encarnará al cruel comandante Kapler). Sabemos de las interminables reuniones para trabajar la trama en el piso del guionista Amidei, contiguo a la embajada española, en la Plaza de España. O de los malabares que Rossellini hubo de hacer para que Amidei no supiera que un joven caricaturista de éxito, Federico Fellini rehacía su guión en la trastienda. También de las dificultades para conseguir el dinero necesarios para iniciar la producción (que más tarde tendría otros inversores), logrados en parte gracias a las dotes persuasivas de Rossellini ante una tal condesa Polito, que logró traer desde Milán a Roma, una maleta con los tres millones de liras necesarios, simplemente para comenzar el rodaje (“esta mujer arriesgó su vida por producir una película”). O del interés de Amidei por lograr que la Magnani encarnara a la señora Pina, cuando Rossellini prefería a la entonces estrella de moda, Clara Calamai.

También las sucesivas quitas salariales de Fabrizi (comenzó pidiendo un millón de liras y rebajó poco a poco hasta las cuatrocientas mil, enamorado como estaba del inolvidable sacerdote don Morosini); la filmaciones nocturnas para aprovechar el restringido flujo eléctrico en una ciudad que comenzaba a recuperarse; el mercado negro, donde lograr el negativo imprescindible; el motín popular que el verbo mitinero de Rossellini, consiguió aplacar cuando la gente vio a los figurantes vestidos de soldados alemanes en la escena de la detención del esposo de la señora Pina (Magnani); las ausencias de Rossellini para hablar por teléfono, tratando de conseguir más dinero (llegaría a dar cheques por valor de doscientas mil liras a los técnicos y actores, cuando solo disponía de cincuenta mil…), mientras Amidei rodaba algunas tomas secundarias, en fin, un torrente de datos que hace de
Celuloide una lectura amena al tiempo que un ejemplar trozo de la historia del cine.

Finalmente, en la noche del 17 de enero de 1945, comenzaba el rodaje en precario:
“Había varios rollos de negativo y una cámara vieja, recién salida del escondite, donde se había salvado de requisas y saqueos. También se había contratado a Arata, un experto operador, al que se le alquilaron unos focos tan escasos que cuando se encendían todos los brutos no parecía que estaban en un plató, sino en una iglesia iluminada por el resplandor de las velas durante una misa solemne”. Cuenta Pirro, la complicada relación entre Arata y Rossellini, cuando el primero quería luz blanca e intensa, pero el resultado era “una luz amarillenta al rostro de Fabrizi”. El operador no entendía que Rossellini quería “una fotografía descuidada, deshecha, como se decía”. Esa fotografía acabaría siendo una de las señales de identidad del filme. Se detiene Pirro en una anécdota providencial para la posterior difusión de la película. Fue un tal Geiger, soldado norteamericano, que, cuando caminaba borracho por la Vía Tritone, tropezó con el rodaje nocturno y asistió emocionado al trabajo del equipo, con Fellini de ocasional traductor. A los poucos minutos de ver rodar, gritó: “¡La compro! Lo dijo en inglés, naturalmente, con un fuerte acento neoyorquino. Sólo le comprendió Fellini”. Afirmó ser productor de Hollywood, pero resultó ser un agente de publicidad [acabaría coproduciendo Paisá, el siguiente filme de Rossellini, en 1946]. Al final “fue quien llevó la película a América, quien la dio a conocer. (…) la compró por veinte mil dólares”.

Ugo Pirro culmina su relato, escribiendo:
“Así, paisanos, comenzó la suerte del cine italiano, pero ¿quién se acuerda?”. Seguro que, de no ser por su libro, esta fascinante historia nunca sería recordada de manera tan próxima [en 1996, el director Carlo Lizani rodaría Celluloide, a partir de un guión del propio Pirro]. Conviene destacar que la edición española incluye el muy interesante añadido de un índice con los datos básicos de los títulos mencionados, y otro con los personajes reales, con unos datos mínimos biográficos y las páginas en las que se mencionan. Celuloide está actualmente descatalogado (incluso en Italia), pero se puede encontrar en bibliotecas especializadas o en librerías de segunda mano. A cambio ya se dispone de una buena edición de Roma, città aperta en soporte blu ray [Layons, 2011]. Vale la pena leerse a Pirro y completar el festín cinéfilo con el revisionado del filme.






sábado, 9 de febrero de 2013

LECTURAS DE CINE/Autobiografías 1


LA ESCANDALOSA SEÑORITA PILGRIM

Frederica Sagor Maas


Seix Barral, 2013




Decepcionada co Hollywood de antaño


Miguel Anxo Fernández

É unha das sorpresas máis agradables da bibliografía cinematográfica do presente 2013, as memorias da guionista Frederica Sagor Maas, que en 1924 chegou ao Hollywood aínda silente, con só vinte e tres anos e disposta a trunfar. Un relatorio vital con algunhas singularidades, a máis insólita, o de ser ditadas en 1999, cando a protagonista contaba con noventa e nove anos de lúcida idade. Un fito na historia do cinema. Téñase en conta que esta dama, morreu o 5 de de xaneiro de 2012, poucos meses antes de facer cento doce anos. Pero La escandalosa señorita Pilgrim (The Shocker Miss Pligrim: A Writer in Early Hollywood) é tamén un dos máis despiadados alegados desmitificadores contra un tempo (o que vai dende 1924 a 1950, cando xunto o seu home, o tamén guionista e produtor Ernest Maas, decidiron fuxir de Hollywood, fartos).

Foi Frederica unha muller pioneira nun mundo maioritario de homes, pero ao tempo dotada dunha perspicacia que lle permitiu retratar tanto os ambientes como os persoeiros que daquela nutrían a mal chamada "fábrica de soños". Hai un titular que condensa, na miña opinión, o ton deste magnífico libro, de lectura obrigada a cinéfilos: segundo o The New Yorker, "Sagor Maas revela os trapos suxos baixo o pó de estrelas". Así é. O de menos é que o xoven William Wyler se mexaba na cama, ou que Joan Crawford fora "un putón", ou que Louis B. Mayer fora "mezquino y artero" ou que o equipamiento de Josef Von Sternberg fora "defectuoso"... Iso sería anecdótico, aínda que se agradecen unhas pingas de vitriolo sobre un mundo glamuroso que tamén agacha pequenas miserias. O importante é como Hollywood esnaquizou os numerosos guións da parella ata límites insultantes. Finalmente despedíronse, decepcionados, cando o guión de ambos para a comedia musical The Shocking Miss Pilgrim (George Seaton, 1947), foi amañado e mutilado por Daryl Zanuck, o poderoso patrón da Fox. Ela tiña 50 anos. El, algúns máis. Nunca regresarían ó cinema.

Un libro moi recomendable, editado co deseño limpo e elegante de Seix Barral. Case catrocentas páxinas que transcorren cunha fluidez afastada da lixeireza e indo sempre ó cerne, sen reviravoltas nin engadidos superfluos. Para rematar, un apunte sobre como xurdiron estas memorias. Foi o admirado e rigoroso historiador Kevin Brownlow, un apaixonado do cinema silente, quen animou a Frederica Sagor Maas a escribilas. Aínda que a el chegoulle a nova a través de Sidney Kirkpatrick, o autor doutro recomendable libro, Un reparto de asesinos [Seix Barral, 2003], que tamén comentaremos aquí. Ambos tiñan a idea de que esta muller falecera había anos. Leváronse unha gran sorpresa, a mesma que me levei coa lectura dun libro que é unha ledicia.

- 0 -

Decepcionada con el Hollywood de antaño


Es una de las sorpresas más agradables de la bibliografía cinematográfica del presente 2013, las memorias de la guionista Frederica Sagor Maas, que en 1924 llegó a Hollywood, todavía en la época silente, con solo veintitrés años y dispuesta a triunfar. Un recorrido vital con algunas singularidades, la más insólita, la de haber sido dictadas en 1999, cuando la protagonista contaba con noventa y nueve lúcidos años. Un hito en la historia del cine. Téngase en cuenta que esta dama murió el 5 de de enero de 2012, pocos meses antes de cumplir ciento doce años. Pero La escandalosa señorita Pilgrim (The Shocker Miss Pligrim: A Writer in Early Hollywood) es también uno de los más despiadados alegatos desmitificadores sobre un tiempo, el que va de 1924 a 1950, cuando junto a su esposo, el también guionista y productor Ernest Maas, decidieron abandonar Hollywood, hartos. 

Fue Frederica, una mujer pionera en un mundo mayoritario de hombres, pero, al tiempo, dotada de una perspicacia que le permitió retratar con lucidez, tanto los ambientes como los personajes que entonces nutrían la mal llamada "fábrica de sueños". Hay un titular que condensa, en mi opinión, el tono de este magnífico libro, de lectura obligada a cinéfilos: según el The New Yorker, "Sagor Maas revela los trapos sucios bajo el polvo de estrellas". Así es. Lo de menos es que el joven William Wyler se orinaba en la cama, o que Joan Crawford era "un putón", o que Louis B. Mayer era “mezquino y artero" o que el equipamiento de Josef Von Sternberg luciera "defectuoso"... Eso sería anecdótico, aunque se agradezcan unas gotas de vitriolo sobre un mundo glamuroso que también esconde pequeñas miserias. Lo importante es como Hollywood destrozó los numerosos guiones de la pareja hasta límites insultantes. Finalmente se despidieron, decepcionados, cuando el guión de ambos para la comedia musical The Shocking Miss Pilgrim (George Seaton, 1947), fue manipulado y mutilado por Daryl Zanuck, el poderoso patrono de la Fox. Ella tenía 50 años. Él, algunos más. Nunca regresarían al cine.

Un libro muy recomendable, editado con el diseño limpio y elegante de Seix Barral. Casi cuatrocientas páginas que transcurren con una fluidez alejada de la ligereza, yendo siempre al grano, sin volteretas ni añadidos superfluos. Para terminar, un apunte sobre cómo surgieron estas memorias. Fue el admirado y riguroso historiador Kevin Brownlow, apasionado del cine silente, quien animó a Frederica Sagor Maas a escribirlas. Aunque a él le llegó la noticia a través de Sidney Kirkpatrick, autor de otro libro obligado, Un reparto de asesinos [Seix Barral, 2003], que también comentaremos aquí en el futuro. Ambos suponían que esta mujer había fallecido hacía años. Se llevaron una gran sorpresa, la misma que me llevé con la lectura de un libro que es una delicia.